Triết lý tạo thay đổi: P.H.I.M

Dành cho những người muốn tạo ra thay đổi

Điều mình nhận được nhiều nhất sau khi làm phụ đề cho hơn 1000 video TED Talks chính là vô hình trung lại thấm thía được lối tư duy của những diễn giả trên đó. Mỗi video mình phải xem đi xem lại rất nhiều lần để tìm hiểu thuật ngữ, dịch thuật, canh chỉnh phụ đề, xuất file, rồi duyệt lại, và nhiều công đoạn khác. Thế rồi mọi thứ tự nhiên tấm vào mình một cách tự nhiên đến mức mình nghĩ rằng đó là lối tư duy bình thường mà ai cũng có. Chỉ khi tiếp xúc nhiều hơn sau này, khi đi làm, khi tuyển dụng, khi đào tạo những bạn khác, thì mình mới nhận ra rằng việc học được lối tư duy là một thứ tài sản quý giá đến nhường nào.
Cũng trong thời gian đó, mình dịch thêm nhiều sách, vài cuốn trong đó mình dịch chỉ đơn giản là vì quá hâm mộ tác giả, là Sir Ken Robinson, một trong những nhà giáo dục vĩ đại nhất thế kỷ 21, được phong tước Hiệp sĩ vì những đóng góp lớn lao của ông cho thế giới. Mình tự dịch chỉ vì muốn học hỏi một cách nghiêm túc (mà cũng nhờ vậy sau này lại có thêm nghề dịch sách, dù không có thời gian làm nhiều).
Nói nhiều như vậy chỉ để tổng kết lại một ý rằng cái triết lý mà mình sắp chia sẻ đây là sự tổng kết của rất nhiều năm tiếp thu tinh hoa của rất nhiều bộ não đã đúc kết thành quả cả đời của họ vào một bài TED Talks, qua một quyển sách, hay qua một khóa học.

Đó là triết lý “P.H.I.M.”: Hình tháp thay đổi xã hội (như hình minh họa ở trên).

Sự thay đổi sẽ cần 4 yếu tố gồm:

• Policy: Các chính sách do nhà nước ban hành, tuyên truyền, và triển khai. Chính sách càng đồng nhất và cụ thể, được liên tục triển khai càng đồng bộ qua nhiều năm thì càng hiệu quả cao.

• Human: Đặc biệt là nhân tài trong cả bộ máy nhà nước (cán bộ sở, ban, ngành, hiệp hội,…), nhân sự điều hành doanh nghiệp và tổ chức, và nhân tài đơn lẻ trong ngành, bao gồm cả những triết gia, nhà nghiên cứu, và nhóm người tạo ra thay đổi.

• Interactions: Là sự kết nối và tương tác giữa các đoàn thể và tổ chức cũng như các cá nhân. Kết nối càng chặt , càng mở (có vòng phản hồi), thì càng thúc đẩy quá trình thay đổi diễn ra nhanh hơn.

• Materials: Là tất cả những loại nguyên vật liệu cần thiết để từ đó trở thành nền tảng cho sáng tạo và thay đổi. Bao gồm công cụ, phương tiện, điều kiện, nguyên liệu, tài liệu, kiến thức, khóa học, vân vân…

Thông thường, sự thay đổi dễ thấy nhất là từ trên xuống (top-down), đó là nhà nước ra chính sách, rồi tìm người phù hợp và liên quan từ trên xuống dưới, rồi phối hợp với nhau để thực thi, rồi đưa ra các phương tiện và hướng dẫn để triển khai. Tóm tắt đại khái là vậy.

Thực ra triết lý đầy đủ phải là P.P.H.I.M, còn một chữ P ẩn đứng phía trước nữa chính là triết lý (Philosophy). Ví dụ như cả nước Nhật Bản đã áp dụng triết lý từ Fukuzawa Yukichi, nhà tư tưởng vĩ đại, tác giả của quyển sách nổi tiếng thế giới mà có lẽ các bạn cũng đã biết – “Khuyến học”. Tư tưởng của ông đã có ảnh hưởng sâu rộng từ trên xuống dưới, từ Nhật Hoàng đến mỗi người dân bình thường, từ đó cả đất nước có thể dựa trên cùng một triết lý, cùng một góc nhìn để triển khai những phần còn lại. Khi đã có một hệ thống triết lý, hệ thống lý luận cơ sở để làm nền tảng, thì sẽ rất dễ dàng để đề ra những chính sách có tầm nhìn dài hạn, thống nhất và xuyên suốt. Điều tương tự cũng có thể thấy ở các quốc gia như Hoa Kỳ, Bhutan, Thụy Điển, Phần Lan, Singapore, vân vân… Nhưng trong ngắn hạn, một vài nhiệm kỳ, chúng ta sẽ thấy rằng chính sách có thể thay đổi vì quan điểm và triết lý của người lãnh đạo mới có thể đã khác với lúc trước, từ đó tạo ra rất nhiều sự thay đổi từ trên xuống dưới.

Vậy sau triết lý và chính sách, chúng ta sẽ cần rất nhiều thời gian để nuôi dưỡng nguồn lực con người. “Vì lợi ích trăm năm, trồng người!” Để có thể vận hành một chính sách từ trên xuống dưới và tạo ra thay đổi, sẽ cần rất nhiều con người từ trung ương tới địa phương, từ người nắm giữ quyền lực của những bộ, sở, ban ngành, cơ quan, doanh nghiệp, tổ chức, đến cả những cá nhân có chuyên môn, kỹ năng, và tư duy cần thiết. Việc “trồng người” để đáp ứng các nhu cầu đó thường đòi hỏi rất nhiều thời gian. Và đối với rất nhiều lĩnh vực, thì không thể mua người từ nước khác về dùng được, ví dụ như văn hóa, giáo dục, hay an ninh chính trị.

Có con người giỏi rồi sẽ còn cần cả sự phối hợp, sự tương tác giữa các bên. Ví dụ như tôi được nghe kể rằng ở Phần Lan thì bạn không có lý do nào để phải bỏ học cả, vì tất cả các bên sẽ phối hợp với nhau để giải quyết mọi vướng mắc để giúp bạn được đi học, từ tài chính, tới sức khỏe, các vấn đề gia đình, thai sản, nuôi con, vân vân… Hay như nhiều nơi trên thế giới, đồ án tốt nghiệp của sinh viên thực ra là được doanh nghiệp đặt hàng, tạo ra lợi ích cho cả 3 bên: Sinh viên được làm thật, học thật, thực sự ứng dụng kiến thức để giải quyết vấn đề thật cho doanh nghiệp, sẵn sàng để vào làm nhân sự cho doanh nghiệp luôn; Nhà trường thì có ngân sách cho các hoạt động nghiên cứu, thử nghiệm; Doanh nghiệp thì giải quyết được vấn đề và nhân sự tiềm năng. Vậy mới thấy sự tương tác giữa tất cả các bên quan trọng đến thế nào.

Cuối cùng ở dưới đáy mà cũng là nền tảng của thay đổi chính là những thứ rất cụ thể mà mỗi người dân bình thường của chúng ta cũng có thể tạo ra, đóng góp và lan tỏa. Một bài viết, một nghiên cứu, một khóa học, một buổi workshop, hay chỉ đơn giản là sự hưởng ứng bằng sự quan tâm. Và đó cũng chính là cơ sở để mỗi người chúng ta có thể tạo nên sự thay đổi, cùng nhau.

Thay đổi từ dưới lên

Nhưng sự thay đổi cũng có thể diễn ra theo chiều từ dưới lên (bottom-up). Mình cũng đã từng giới thiệu quyển sách “New Power” (Quyền lực mới) của Jeremy Heimans và Henry Timms, nói về cách mà mọi người trên toàn thế giới đang được trao cho sức mạnh để tạo ra sự thay đổi từ dưới lên.

Mình luôn thích gần những người khao khát tạo nên thay đổi. Và cũng tin rằng ở ngoài kia đang có rất nhiều người mong muốn sự thay đổi tích cực có thể được hiện thực hoá, nhưng có thể vì bản thân họ chưa có điều kiện để tự mình tạo ra sự thay đổi đó, nên họ sẽ rất sẵn sàng giúp đỡ những ai có thể.
Ở đây, mình muốn nhấn mạnh rằng bất kỳ ai cũng đang góp phần tạo nên sự thay đổi, từ dưới lên, theo mô hình P.H.I.M. ở trên. Sự thay đổi không thể diễn ra như kiểu bật một công tắc được, nó sẽ đòi hỏi rất nhiều điều kiện, cần thời gian và tiến trình của nó. Mỗi người một tay, chúng ta cần phải tác động vào toàn bộ mô hình tháp, tuỳ vào năng lực và vị trí của mỗi người.

Từ cấp độ nền tảng nhất, chúng ta có thể đóng góp bằng cách tạo ra các tài nguyên, phương tiện, tài liệu, nghiên cứu,… Đó là những thứ mà người khác có thể sử dụng, chuyển hoá, hoặc dùng làm cơ sở để thực hiện các bước tiếp theo. Ví dụ như là nghiên cứu khoa học, bài viết, sách, các công cụ, dụng cụ, các trang web, platform, vân vân…

Tiếp theo, bất kỳ ai cũng sẽ có những mối quan hệ và sức ảnh hưởng nhất định. Bạn hãy sử dụng nó để tăng cường sự kết nối, sự phối hợp giữa các bộ phận, cá nhân, tổ chức… để tạo ra tác động tổng lực. Chúng ta rất cần sự chủ động khi nói về khía cạnh này. Khi thấy bất kỳ cá nhân hay tổ chức nào đang thực hiện những điều mình thấy là có giá trị và cần thiết, hãy tiếp cận và giúp họ kết nối với các nguồn lực cần thiết. Chỉ riêng việc kết nối đúng người đúng chỗ, bạn đã có thể khớp các bánh răng lại với nhau để tạo hiệu ứng cộng hưởng mạnh mẽ.

Hai cấp độ còn lại sẽ hơi khó hơn, và cần rất nhiều thời gian, công sức. Nâng cao năng lực con người và đóng góp vào việc xây dựng chính sách là những điều không hề dễ dàng. Nhưng chỉ cần nền tảng bên dưới vững chắc, tất yếu những điều đó sẽ xảy ra theo đúng tiến trình của nó, từ đó sẽ tạo được sự thay đổi rộng khắp và tiếp tục vòng lặp. Ban đầu nó sẽ là từ dưới lên, nhưng khi đạt tới đỉnh, nó sẽ lần nữa trở thành từ trên xuống, với một độ phủ và quy mô rộng lớn hơn rất rất nhiều.

Mình mong rằng sau khi đọc hết quyển sách này, bạn đã ươm được một số hạt giống hành động, để có thể để tâm hơn tới điều dù có thể bé nhỏ nhưng sẽ tạo ra tác động lớn về sau, từng chút một.