MỤC LỤC:

• Giới thiệu giảng viên
• 1 – Nắm giữ giá trị
• 2 – Những lời giả dối
• 3 – Cách để độc quyền
• 4 – Lợi thế đi sau
• 5 – Lịch sử của sự đột phá
• 6 – Tâm lý học cạnh tranh
• Hỏi Đáp

LÀM SAO ĐỂ ĐỘC QUYỀN

Sam, cảm ơn đã mời tôi, cảm ơn vì đã dành tặng tôi cơ hội này. Thật tình thì tôi đã bị ám ảnh về bài giảng này suốt cả một ngày hôm nay đấy.

Trong kinh doanh, tôi có lời khuyên rằng nếu bạn sắp lập một công ty và trở thành nhà sáng lập, thì bạn phải nhắm tới sự độc quyền và tránh sự cạnh tranh.

Vì cạnh tranh chỉ dành cho kẻ thua cuộc.

1. NẮM GIỮ GIÁ TRỊ

Đó là điều chúng ta sẽ bàn hôm nay. Tôi muốn bắt đầu bằng cách nói đôi điều về ý tưởng cơ bản khi bạn lập ra những công ty này, đó chính là làm sao để tạo ra giá trị? Và câu hỏi là: Cái gì khiến công ty có giá trị?

Và về cơ bản, có một công thức rất đơn giản rằng khi một công ty có giá trị, sẽ có 2 điều: Thứ nhất, nó tạo ra giá trị là X đôla cho thế giới. Và thứ hai, bạn thu được Y% của X.

Nhưng điều cốt lõi mà tôi nghĩ mọi người thường không chú ý khi phân tích là X và Y là những biến số hoàn toàn độc lập. X có thể rất lớn, Y có thể rất nhỏ. X có thể ở mức trung bình, nhưng nếu Y tương đối lớn thì bạn vẫn sẽ có một doanh nghiệp rất lớn.

Vậy, để tạo ra một công ty có giá trị, về cơ bản bạn phải đồng thời tạo ra giá trị, và thu lại được một phần giá trị bạn đã tạo ra.

MIẾNG LỚN CỦA CÁI BÁNH NHỎ

Và để minh họa sự tương phản này, hãy thử so sánh ngành hàng không Hoa Kỳ với một công ty tìm kiếm như Google.

Nếu bạn xem xét độ lớn của ngành, bạn có thể nói rằng ngành hàng không vẫn quan trọng hơn tìm kiếm. Nếu so sánh bằng doanh thu, nó trị giá 195 tỷ đô vào năm 2012, còn Google chỉ khoảng 50 tỷ đô.

Và tất nhiên, bạn có thể nói theo trực giác rằng nếu buộc phải lựa chọn bỏ đi một thứ, bạn có dám bỏ ngành hàng không, hay bạn sẽ từ bỏ công cụ tìm kiếm? Trực giác nói rằng ngành hàng không sẽ quan trọng hơn tìm kiếm. Và tất nhiên, đây chỉ là con số nội địa. Nếu xét trên toàn cầu, ngành hàng không còn lớn hơn rất nhiều lần so với Google.

Nhưng biên độ lợi nhuận thì thấp hơn, năm 2012 chỉ đạt chút ít lợi nhuận.

Hãy nghĩ tới lịch sử trăm năm của ngành hàng không. Lợi nhuận tích lũy ở Hoa Kỳ gần như bằng 0. Các công ty kiếm được tiền, nhưng phá sản từng phần, rồi được tái cơ cấu vốn và cứ lặp lại vòng luẩn quẩn đó. Điều này được thể hiện trong giá trị vốn hóa thị trường của ngành hàng không. Ngành hàng không của Hoa Kỳ chỉ bằng khoảng 1/4 Google.

Vậy so sánh thì mảng công cụ tìm kiếm sẽ nhỏ hơn rất nhiều so với mảng hàng không, nhưng mang lại giá trị nhiều hơn. Điều này thể hiện sự khác nhau rất lớn về giá trị của X và Y.

CẠNH TRANH TUYỆT ĐỐI

Nếu bạn nhìn vào sự cạnh tranh tuyệt đối, thiì sẽ luôn có ưu và nhược điểm trong thế giới này. Đây là điều các bạn được học trong môn Kinh tế học căn bản. Cạnh tranh tuyệt đối rất dễ để lập nên mô hình, đó là lý do các giáo sự kinh tế thích nói về nó. Và đặc biệt là nó khá hiệu quả trong thế giới tĩnh, vì khách hàng sẽ luôn thuộc về một bên nào đó. Về mặt chính trị, mọi người nghĩ rằng đó là điều tốt đối với xã hội, bởi vì sự cạnh tranh sẽ mang lại lợi ích theo cách nào đó.

Tất nhiên cũng có nhiều mặt xấu. Thường thì sẽ không tốt nếu như bạn tham gia vào một thị trường siêu cạnh tranh, vì bạn sẽ chẳng kiếm được nhiều tiền, tôi sẽ nói chi tiết sau.

ĐỘC QUYỀN

Ở một cực là cạnh tranh vô cùng khốc liệt, còn cực còn lại thì đại khái là bạn sẽ đạt được độc quyền của thị trường. Và doanh nghiệp độc quyền thì sẽ ổn định và phát triển lâu dài hơn nếu bạn có nhiều tiền. Và nếu bạn độc quyền sáng tạo nhờ phát minh ra một thứ mới, tôi nghĩ đó chính là dấu hiệu của một tài sản thực sự giá trị.

Và tôi nghĩ rằng có một sự phân cực nhị nguyên rất rõ ràng trong thế giới, tạo thành 2 loại doanh nghiệp trong thế giới này. Đó là các doanh nghiệp cạnh tranh khốc liệt, và các doanh nghiệp độc quyền. Còn khoảng giữa thì hiếm hoi đến kinh ngạc.

Và sự phân cực này thường ít được biết đến vì mọi người luôn che giấu bản chất doanh nghiệp của họ.

Vậy nên tôi nghĩ đây là điều quan trọng nhất. Không hẳn là điều quan trọng nhất trong kinh doanh, nhưng lại là khái niệm quan trọng nhất mà mọi người thường không hiểu, rằng có 2 loại doanh nghiệp như vậy.

Tiếp đến, tôi sẽ nói một chút về sự dối trá của mọi người.

2. NHỮNG LỜI GIẢ DỐI

SỰ KHÁC BIỆT BỊ ĐÁNH GIÁ SAI LẦM

Bạn hãy thử tưởng tượng các công ty sẽ nằm đâu đó giữa hai thái cực cạnh tranh tuyệt đối và độc quyền. Thực ra cuối cùng thì sự khác biệt trong suy nghĩ của mọi người là không đáng kể.

Bởi vì những công ty độc quyền sẽ giả vờ không phải. Họ sẽ nói là họ không độc quyền, vì sợ bị chính phủ tóm cổ. Họ không muốn chính phủ theo đuôi, nên sẽ không bao giờ tự tuyên bố rằng mình độc quyền. Vậy tất cả những công ty độc quyền đều giả vờ như đang cạnh tranh rất khốc liệt.

Và ở cực còn lại là môi trường cạnh tranh tuyệt đối. Nếu bạn ở đó, bạn sẽ không kiếm được chút tiền nào cả. Bạn sẽ bị thôi thúc phải đổi sang một hướng đi khác, để làm một thứ gì đó thật độc đáo với mức độ cạnh tranh thấp hơn vẻ ngoài của nó. Bởi vì bạn cần tạo sự khác biệt, bạn cần theo dõi tài chính và những thứ tương tự.

Thế nên kẻ độc quyền giả vờ không độc quyền, còn kẻ không độc quyền lại giả vờ độc quyền. Sự khác biệt ở vẻ bề ngoài mà mọi người nhìn nhận là rất nhỏ. Nhưng sự khác biệt tôi sắp nói tới là rất lớn.
Sự méo mó này tồn tại là vì sự giả dối của mọi người khi nói về việc kinh doanh của họ. Và sự giả dối này lại hoàn toàn trái ngược với thực tế. Để tôi nói sâu thêm một chút về sự giả dối này.

KHÁC BIỆT DO CÁCH NÓI

Bạn biết đấy, về cơ bản, khi không độc quyền bạn sẽ nói dối rằng bạn thuộc một thị trường nhỏ. Còn khi độc quyền thì bạn sẽ nói dối rằng thị trường rộng lớn hơn vẻ bề ngoài của nó. Vậy nên thông thường, nếu bạn muốn nói theo kiểu lý thuyết hàn lâm thì có thể nói rằng: Phía độc quyền sẽ giải thích rằng công việc kinh doanh của họ là sự hợp nhất của các thị trường nhỏ; còn phía không độc quyền lại giải thích đó là sự giao thoa.

Rốt cuộc kết quả là: Nếu bạn không độc quyền bạn sẽ mô tả rằng thị trường của bạn rất nhỏ, nhưng bạn là người duy nhất trong đó. Còn nếu độc quyền, bạn sẽ nói thị trường là rất lớn và có rất nhiều đối thủ cạnh tranh.

Tôi sẽ nói vài ví dụ về điều này trong thực tế. Tôi thường dùng nhà hàng làm ví dụ cho một kiểu kinh doanh tệ hại. Và luôn có những ý kiến cho rằng chủ nghĩa tư bản là hoàn toàn đối nghịch với sự cạnh tranh – Tư bản hay tích lũy tư bản. Thế giới cạnh tranh tuyệt đối là nơi tất cả tích lũy tư bản đều bị phân tranh một cách vô cùng khốc liệt.

VÙNG GIAO THOA CÓ GIÁ TRỊ KHÔNG?

Vậy nếu bạn mở nhà hàng, sẽ không có ai đầu tư vì mọi người chỉ thấy nó sẽ thua lỗ thôi. Vậy nên bạn phải giới thiệu nó một cách thật đặc biệt, kiểu như chúng tôi là nhà hàng món Anh duy nhất ở Palo Alto. Tức là bạn tạo ra sự giao thoa Anh và Palo Alto. Và tất nhiên, thị trường đó quá nhỏ. Bởi vì người ta có thể lái xe thẳng tới Mountain View hoặc thậm chí xa hơn cũng được chứ đâu nhất thiết phải ăn ở đó. Và cũng chẳng có ai suốt ngày chỉ ăn toàn món Anh, hoặc ít nhất thì những người như vậy chẳng còn ai sống sót cả.

Vậy đó là một thị trường nhỏ bé tới mức không thực tế. Có những phiên bản Hollywood tương tự như vậy, khi người ta đề xuất phim kiểu như: một ngôi sao bóng bầu dục trung học tham gia một nhóm hacker siêu cấp để bắt con cá mập đã giết một người bạn. Xin lỗi, những phim đó vẫn chưa được sản xuất. Nhưng câu hỏi được đặt ra là: Có tồn tại một danh mục chuẩn mực nào không? Bạn biết đấy, có hàng đống thể loại phim, nhưng nhìn chung thị trường thì cực kỳ cạnh tranh, cực kỳ khó kiếm tiền. Chẳng mấy ai có thể kiếm tiền nhờ làm phim ở Hollywood. Rất rất khó! Thế nên bạn sẽ luôn thắc mắc rằng: Liệu việc tự tạo ra một ngách siêu nhỏ bằng cách tìm điểm giao thoa của tất cả mọi thứ lại có thực sự hiệu quả không? Liệu nó có giá trị gì không?

Và tất nhiên, có phiên bản cho người khởi nghiệp nữa. và đó là một phiên bản tệ hại. Bạn gom cả đống từ khó hiểu lại với nhau, kiểu như: chia sẻ, di động, xã hội, ứng dụng,… kết hợp chúng lại thành những kiểu mô tả nghe có vẻ cao siêu. Nhưng dù thế nào đi nữa, dù đó có phải là doanh nghiệp hay không, đó vẫn là dấu hiệu xấu.

Đó là một mô tuýp quen thuộc rất thường thấy. Khi bạn cố hùng biện về sự giao thoa kiểu này, thường thì sẽ không hiệu quả. Cái gì đó ở đâu đó thực ra sẽ là không là gì cả và chẳng ở đâu cả. Kiểu như Stanford của Bắc Dakota, nghe có vẻ ngầu, nhưng rất tiếc không phải là Stanford.

VÍ DỤ VỀ GOOGLE

Vậy hãy thử nhìn ngược lại. Lời nói dối ngược lại là ví dụ về công ty tìm kiếm ngay sát bên nơi chúng ta đang học đây.

Và nó chiếm hơn 66% thị phần, và bạn biết đấy, nó hoàn toàn thống trị thị trường tìm kiếm. Nhưng Google chẳng bao giờ tự mô tả nó là công cụ tìm kiếm cả. Thay vào đó, nó tự mô tả bằng nhiều cách khác. Đôi khi nó bảo nó là một công ty quảng cáo.

Nếu xét trong thị trường công cụ tìm kiếm thì bạn sẽ nói rằng nó chiếm một thị phần lớn khủng khiếp. Thật kinh hoàng. Nó hoàn toàn độc quyền. Lớn hơn rất rất nhiều so với sự độc quyền của Microsoft hồi thập niên 90. Có lẽ đó là lý do nó kiếm được nhiều tiền đến thế.

Nhưng nếu xét về thị trường quảng cáo, thì có thể nói rằng quảng cáo tìm kiếm tầm khoảng 17 tỷ đô. Nhưng chỉ là một phần, quảng cáo online lớn hơn nhiều. Và quảng cáo của cả Hoa Kỳ còn lớn hơn nữa. Và nếu tính ở quy mô toàn cầu thì nó lên đến 500 tỷ đô. Tức là Google chỉ còn chiếm 3.5%, tức là một phần khá nhỏ của thị trường lớn.

Hoặc nếu không muốn là công ty quảng cáo, bạn có thể nói bạn là một công ty công nghệ. Và thế là… để tôi xem nào. Thị trường công nghệ thì trị giá khoảng 1000 tỷ đô. Vậy khi nói rằng Google thuộc thị trường công nghệ, khi nó cạnh tranh với các công ty xe hơi bằng xe tự lái, cạnh tranh với Apple về Tivi và điện thoại, cạnh tranh với Facebook, và cạnh tranh với Microsoft bằng sản phẩm văn phòng, cạnh tranh với Amazon về dịch vụ đám mây, vân vân… Nghĩa là thị trường công nghệ rất khổng lồ, mà bạn phải cạnh tranh ở mọi phương diện. Nghĩa là bạn không hề độc quyền dưới quan điểm từ phía chính phủ, thế nên bạn sẽ không bị chính phủ hỏi thăm gì nữa.

Vậy nên tôi nghĩ điều quan trọng là mọi người nhất định phải ý thức được rằng đang tồn tại một động cơ rất mạnh đang bóp méo bản chất thị trường theo cách này hoặc cách khác.

Vậy bằng chứng cho những thị trường nhỏ bé này trong lĩnh vực công nghệ chính là… nếu bạn nhìn vào những công ty công nghệ lớn như Apple, Google, Microsoft, Amazon,… Họ đang tích lũy tư bản hết năm này sang năm khác, với biên độ lợi nhuận cực kỳ cao.

Và có thể nói rằng một trong những lý do khiến lĩnh vực công nghệ ở Mỹ thành công về mặt tài chính đến thế là vì nó có xu hướng tạo ra những doanh nghiệp độc quyền giống như vậy. Và điều đó cũng được phản ánh bởi các công ty này, bởi khi tích lũy quá nhiều tiền, thậm chí họ cũng chẳng biết phải làm gì với nó nữa.

3. CÁCH XÂY DỰNG MỘT CÔNG TY ĐỘC QUYỀN

Vậy, hãy để tôi nói vài điều về cách thức xây dựng một công ty độc quyền. Và tôi nghĩ có một quan điểm cực kỳ ngược đời liên quan tới mối đe dọa từ sự độc quyền: bạn nên theo đuổi những thị trường nhỏ nếu bạn startup.

THỊ TRƯỜNG VỪA SỨC

Bạn vừa lập một công ty mới, và bạn muốn độc quyền chiếm phần lớn thị phần. Vậy làm sao để chiếm phần lớn thị phần?

Cách tốt nhất là bạn bắt đầu với thị trường nhỏ, thống lĩnh thị trường đó, sau đó theo thời gian, bạn tìm cách mở rộng thị trường đó theo những vòng tròn đồng tâm.

Và sai lầm lớn nhất luôn là tham gia vào thị trường lớn ngay từ ngày đầu tiên. Bởi vì thông thường đó chính là bằng chứng cho thấy bạn chưa tìm hiểu kỹ các ngóc ngách của thị trường. Có nghĩa là bạn sẽ có quá nhiều đối thủ cạnh tranh theo cách này hoặc cách khác.

Tôi nghĩ là hầu hết những công ty thành công ở Thung lũng Silicon đều bắt đầu từ một thị trường ngách trước rồi mới mở rộng ra.

BẮT ĐẦU NHỎ, MỞ RỘNG SAU

Bạn biết đấy, ví dụ như Amazon, bạn bắt đầu với một tiệm sách nhỏ. Bạn bán đủ loại sách. Là tiệm sách tốt hơn bất kỳ tiệm sách nào khác trên thế giới. Đến những năm 90, đưa nó lên mạng, và làm những điều trước đây không thể. Rồi từ từ mở rộng thành đủ các kiểu thương mại điện tử và nhiều thứ hơn thế nữa.

Hay eBay bắt đầu bằng việc bán kẹo. Rồi đến bán thú bông. Và cuối cùng trở thành sàn đấu giá cho đủ các thể loại hàng hóa.

Và điều hết sức ngược đời ở những công ty này là họ thường bắt đầu từ những thị trường nhỏ đến nỗi mọi người không thể nghĩ rằng họ có giá trị gì khi họ mới bắt đầu.

Phiên bản PayPal hiện tại bắt nguồn từ những người bán lẻ trên eBay gồm khoảng 20.000 người. Chúng tôi nhận thấy điều này vào khoảng tháng 12.1999 đến tháng 01.2000, ngay khi chúng tôi ra mắt sản phẩm. Chúng tôi đều cảm thấy rằng thị trường này nhỏ bé một cách khủng khiếp. Chúng tôi nghĩ tới những khách hàng tệ hại, những người bán sản phẩm vớ vẩn trên mạng.

Nghĩ thế quái nào mà chúng tôi lại lao vào thị trường này chứ?

Nhưng chúng tôi đã có một cách để khiến sản phẩm trở nên tốt hơn cho tất cả mọi người trong thị trường nhỏ đó, và đã có thể chiếm từ 25-30% thị phần chỉ trong vòng 2-3 tháng. Và rồi bạn nổi tiếng, có nhận dạng thương hiệu, và có thể xây dựng mọi thứ từ đó.

Nên tôi luôn cho rằng những thị trường nhỏ này đang bị đánh giá thấp.

Ví dụ về Facebook mà tôi thường nhắc đến là thị trường ban đầu của Facebook chỉ có 10 ngàn người. Nhưng nó đã bắt đầu từ số 0 đến 60% thị phần chỉ trong 10 ngày. Đó là một khởi đầu cực tốt.

Nhưng các trường kinh tế lại luôn dạy theo cái thái độ kiểu: “Thật buồn cười, thị trường nhỏ xíu, chẳng có giá trị gì hết.”

Tôi nghĩ nếu các trường kinh tế đánh giá Facebook giai đoạn đầu, hay PayPal giai đoạn đầu, hoặc eBay giai đoạn đầu, thì đều là những thị trường quá nhỏ, gần như không có giá trị, và sẽ mãi mãi nhỏ xíu như vậy.

Nhưng luôn có những cách để mở rộng nó ra và đó là điều đã khiến những công ty đó có giá trị đến thế.

BẮT ĐẦU LỚN, RỒI CHẾT DẦN

Tôi nghĩ chiều hướng ngược lại là bạn có những thị trường cực lớn. Và đã có quá nhiều sai lầm đã diễn ra với các công ty công nghệ sạch suốt 10 năm vừa qua. Nhưng có một sai lầm chung ở tất cả những công ty đó là họ đều bắt đầu với những thị trường cực lớn.

Tôi nhận thấy là tất cả những bài thuyết trình về công nghệ sạch từ năm 2005-2008 đều là những bong bóng công nghệ sạch của Thung lũng Silicon. Chúng đều bắt đầu kiểu: “Chúng tôi đang tham gia thị trường năng lượng, là thị trường trị giá hàng nghìn tỷ đô la.”

Và bạn chỉ là con cá nhỏ xíu giữa đại dương rộng lớn. Đó không phải là nơi an toàn, có hàng đống đối thủ cạnh tranh, thậm chí bạn chẳng biết rằng đang cạnh tranh với ai.

Bạn nên trở thành một công ty độc nhất, dù chỉ trong một hệ sinh thái rất nhỏ. Bạn không nên đứng thứ tư về thức ăn cho thú cưng. Bạn không nên đứng thứ 10 về tấm pin quang năng. Không nên là nhà hàng đứng thứ 100 ở Palo Alto. Ngành nhà hàng trị giá đến một nghìn tỷ đô, nên nếu chỉ dựa trên kích thước thị trường mà quyết định rằng kinh doanh nhà hàng là ngon ăn, thì quá sai lầm. Thường thì những thị trường lớn đang tồn tại thì đã luôn có sẵn hàng đống đối thủ cạnh tranh cực kỳ sừng sỏ rồi, và bạn sẽ rất khó tạo sự khác biệt trong đó.

Nên quan điểm ngược đời đầu tiên là hãy theo đuổi những thị trường nhỏ, nhỏ đến mức người khác không thèm chú ý. Mọi người nghĩ là nó không đáng để họ đầu tư. Hãy biến nó thành bệ phóng, sau đó nếu thị trường này nở rộng, bạn có thể bành trướng thành một công ty lớn độc quyền.

4. LỢI THẾ CỦA NGƯỜI ĐI SAU CÙNG

Và một điều nữa liên quan tới các đặc tính của sự độc quyền mà tôi muốn nói đến là… chẳng có công thức chung nào cả.

Tôi luôn tin rằng trong lĩnh vực công nghệ, luôn có một chân lý rằng lịch sử công nghệ là những khoảnh khắc chỉ diễn ra một lần. Tức là Mark Zuckerberg kế tiếp sẽ không làm mạng xã hội. Larry Page kế tiếp sẽ không làm công cụ tìm kiếm. Bill Gates kế tiếp sẽ không làm hệ điều hành. Và nếu bạn bắt chước họ, bạn sẽ chẳng làm được gì cả.

Vậy nên xây dựng một doanh nghiệp độc nhất nghĩa là làm một thứ chưa từng có ai làm, để cuối cùng nó có thể sẽ giúp bạn chiếm thế độc quyền.

Câu mở đầu trong tiểu thuyết Anna Karenina là “Mọi gia đình hạnh phúc đều giống nhau, nhưng mọi gia đình không hạnh phúc thì đều bất hạnh theo những cách riêng.” (All happy families are alike and all unhappy families are unhappy in their own special way.)

Nhưng trong kinh doanh thì ngược lại mới đúng: Mọi công ty thành công đều thành công theo cách riêng, bởi vì họ làm những điều độc nhất vô nhị; nhưng mọi công ty thất bại đều giống nhau, vì họ thất bại trong việc thoát khỏi cái bóng của sự cạnh tranh.

SỞ HỮU CÔNG NGHỆ ĐẶC BIỆT

Vậy nên một trong những đặc điểm của công ty công nghệ độc quyền là một dạng sở hữu công nghệ đặc biệt nào đó.

Một nguyên tắc có vẻ độc đoán điên rồ của tôi là bạn phải có một công nghệ còn tốt hơn cả thứ tốt nhất sắp xuất hiện nữa.

Amazon bán nhiều sách gấp 10 lần – dù không phải công nghệ cao – nhưng họ biết cách để bán số lượng sách gấp 10 lần một cách hết sức hiệu quả qua mạng. Còn PayPal, nếu không dùng PayPal thì bạn phải gửi chi phiếu để thanh toán trên eBay mất 7-10 ngày mới xong, trong khi PayPal làm nhanh hơn gấp 10 lần.

Vậy nên bạn phải có sự đột phá thật sự theo cách nào đó, hoặc là tạo ra những cải tiến vượt bậc mang tính chính yếu. Tất nhiên, nếu bạn tạo ra một thứ hoàn toàn mới, nó giống như một cải tiến vô cực. Ví dụ như iPhone là chiếc điện thoại thông minh thật sự đầu tiên, và đó có thể không phải là vô cực, nhưng rõ ràng là bứt phá rất lớn trên phương diện cải tiến.

Nên tôi nghĩ rằng công nghệ là thứ giúp bạn tạo ra một vùng đất hứa so với điều tuyệt vời kế tiếp.

HIỆU ỨNG MẠNG LƯỚI

Tôi nghĩ hiệu ứng mạng lưới sẽ thực sự có ích. Điều này sẽ giúp bạn gia tăng thế độc quyền theo thời gian. Nhưng cái khó của hiệu ứng mạng lưới là… rất khó để nó được kích hoạt. Và khi mà mọi người đều hiểu giá trị của họ, thì vấn đề là luôn tồn tại một câu hỏi khó nhằn, rằng tại sao người đầu tiên bắt đầu một thứ gì đó lại có giá trị đến thế?

Theo kinh tế học quy mô, nếu công ty của bạn có chi phí cố định rất cao, và chi phí biên rất thấp, thì thường nó sẽ dẫn tới độc quyền. (Nghĩa là chi phí cố định quá cao thì một mặt sẽ trở thành những bức tường cản trở sự tham gia của các công ty mới không có vốn lớn ngay từ đầu; mặt khác chi phí đó lại được chia nhỏ khi sản xuất sản phẩm với số lượng rất lớn giúp gia tăng biên độ lợi nhuận hoặc giúp giảm giá thành sản phẩm xuống thấp đến mức các công ty nhỏ không thể cạnh tranh.)

THƯƠNG HIỆU

Và rồi đến vấn đề về thương hiệu. Tức là làm sao để khiến một thứ đọng lại trong tâm trí của mọi người. Tôi chưa bao giờ thực sự hiểu về thương hiệu, nên chẳng bao giờ đầu tư vào một công ty nào đó chỉ vì thương hiệu của nó. Nhưng tôi nghĩ đó chính là yếu tố quan trọng để tạo ra giá trị thực.

Tôi nghĩ tới một điều, tôi sẽ nói nhiều hơn ở phần cuối, nhưng một điều đáng ngạc nhiên là những công ty phần mềm thường vì lý do nào đó, rất giỏi trong việc này. Họ đặc biệt giỏi về kinh tế học quy mô, bởi vì chi phí biên trong mảng phần mềm thì gần như bằng 0. Và nếu bạn tạo ra một phần mềm hiệu quả, nó phải tốt hơn đáng kể so với giải pháp hiện có, thì khi đó bạn áp dụng kinh tế học quy mô, bạn sẽ có thể quy mô hóa nó lên một cách rất nhanh chóng.

Nên dù thị trường ban đầu rất nhỏ, bạn vẫn có thể tăng trưởng đủ nhanh để duy trì quy mô tương ứng với sự tăng trưởng của thị trường, và duy trì được sức mạnh độc quyền.

DUY TRÌ THẾ ĐỘC QUYỀN

Và điều cốt lõi ở những kiểu độc quyền này là nếu bạn chỉ độc quyền ở một thời điểm thôi thì chưa đủ. Điều cốt lõi là bạn phải độc quyền liên tục theo thời gian.

Và Thung lũng Silicon thì luôn đề cao việc bạn phải là người đầu tiên. Nhưng tôi luôn nghĩ rằng, theo một cách nào đó, thậm chí còn tốt hơn nếu bạn là người sau cùng, hoặc là công ty sau cùng. Đó mới chính là những công ty vững chắc và trường tồn.

Microsoft làm hệ điều hành sau cùng, ít nhất là trong vài chục năm. Google là công cụ tìm kiếm sau cùng. Facebook có giá trị nhờ nó là mạng xã hội xuất hiện sau cùng.

Và một cách để xác định giá trị của người đến sau là phần lớn giá trị của những công ty này có trường tồn trong tương lai không?

Nếu bạn phân tích dòng tiền chiết khấu (DCF – Discounted Cash Flow) của một doanh nghiệp, bạn nên xem xét nhiều yếu tố, gồm các dòng lợi nhuận, tính tỷ lệ tăng trưởng – tỷ lệ tăng trưởng cao hơn nhiều so với tỷ lệ chiết khấu – và phần lớn giá trị tồn tại trong tương lai xa. Tôi đã làm bài tập này với PayPal vào tháng 3/2001: Chúng tôi đã chạy được khoảng 27 tháng, và tỷ lệ tăng trưởng là 100%/năm, dòng tiền chiết khấu trong tương lai khoảng 30%, và rốt cuộc kết quả là khoảng 3/4 giá trị doanh nghiệp vào năm 2001 đều đến từ dòng tiền của năm 2011 và xa hơn.

Và khi làm bài tập này với các công ty công nghệ, bạn sẽ có đáp án tương tự như vậy. Nên nếu bạn phân tích bất kỳ công ty công nghệ nào ở Thung lũng Silicon: AirBnB, Twitter, Facebook,… bất kỳ công ty công nghệ mới nổi nào, bất kỳ công ty nào ở YC… Bài toán đều cho thấy rằng 3/4, hay 80-85% giá trị của họ đều đến từ dòng tiền của năm 2024 và xa hơn. Tức là tương lai rất rất xa.

Vậy nên một điều mà chúng ta luôn đề cao ở Thung lũng Silicon là tỷ lệ tăng trưởng, và luôn đánh giá thấp khả năng sinh tồn của một startup. Bởi vì tăng trưởng là thứ có thể đo được, bạn có thể theo dõi nó một cách chính xác. Nhưng còn việc một doanh nghiệp có tồn tại nổi 10 năm nữa không thì cực kỳ khó xác định. Điều này thực sự bóp méo phương trình giá trị và nó thiên về định tính hơn là định lượng.

Vậy nên nếu chúng ta trở lại với những đặc tính của độc quyền: sở hữu công nghệ, hiệu ứng mạng lưới, kinh tế quy mô, thương hiệu. Bạn có thể xem như những đặc tính này chỉ tồn tại theo từng giai đoạn khi bạn xâm nhập thị trường và chiếm lĩnh nó. Nhưng bạn cũng nên nghĩ về những điều sẽ trường tồn, tức là khía cạnh thời gian của những đặc tính này.

Hiệu ứng mạng lưới sẽ bị ảnh hưởng rất lớn bởi yếu tố thời gian. Khi mạng lưới mở rộng theo thời gian, hiệu ứng mạng lưới cũng sẽ mạnh hơn rất nhiều. Và nếu doanh nghiệp của bạn có hiệu ứng mạng lưới thì nó có thể trở thành công ty độc quyền lớn và mạnh hơn theo thời gian.

Công nghệ độc quyền cũng là một bài toán khó. Bạn sẽ muốn một thứ gì đó vượt trội hơn cả những siêu phẩm hiện nay. Đó là cách thu hút sự chú ý. Đó là cách tạo ra đột phá. Nhưng tất nhiên bạn không muốn bị loại bỏ bởi kẻ khác. Thực ra thì vẫn tồn tại một miếng bánh rất lớn về những cải tiến, đã có vô số đột phá, nhưng không ai kiếm được tiền. Ví dụ ngành sản xuất hồi thập niên 80, bạn có thể sản xuất ổ đĩa cứng tốt hơn bất kỳ ai, và bạn thống lĩnh cả thế giới. Nhưng 2 năm sau lại xuất hiện kẻ khác thay thế bạn. Và trong 15 năm, ổ đĩa cứng được cải tiến rất rất nhiều và mang lại lợi ích cho người dùng, nhưng chẳng giúp ích gì mấy cho chủ doanh nghiệp.

Vậy nên sẽ luôn có vấn đề trong việc tạo ra đột phá lớn về công nghệ. Và bạn còn phải giải thích tại sao đột phá của bạn sẽ trường tồn, hoặc thống trị suốt một thời gian dài, hoặc khi tạo ra đột phá, bạn phải liên tục cải tiến nó đủ nhanh để không ai có thể bắt kịp.

Vậy nếu bạn có một cấu trúc tương lai, mà trong đó các đột phá mới sẽ xuất hiện liên tục, hoặc những công ty khác sẽ liên tục tạo ra những thứ mới mẻ trong lĩnh vực mà bạn đang đầu tư, thì đó sẽ là một điều tuyệt vời cho xã hội. Nhưng điều đó thường sẽ không tốt cho công ty của bạn.

Rồi, đến kinh tế học quy mô, như chúng ta đã đề cập. Tôi nghĩ đi sau là yếu tố then chốt.

Tôi không muốn quá sa đà vào việc phân tích cờ vua, nhưng người đi trước trong cờ vua sẽ cầm quân trắng, mà quân trắng thì có 1/3 lợi thế khi đi quân tốt, nên đi trước cũng được lợi một chút. Nhưng bạn sẽ muốn là người đi nước cờ cuối cùng để kết thúc ván đấu, để trở thành người chiến thắng, như câu nói nổi tiếng của nhà vô địch cờ vui thế giới Capablanca: “Bạn phải bắt đầu bằng cách nghiên cứu phần kết thúc.” (You must begin by studying the end game.)

Tất nhiên tôi không có ý bảo bạn chỉ cần nghiên cứu có mỗi đoạn cuối. Mà điều quan trọng hơn là bạn phải suy nghĩ về câu hỏi: “Tại sao công ty của bạn vẫn sẽ dẫn đầu trong 10, 15, 20 năm tới?” Đó là một điều cốt lõi cần phải nghĩ thật kỹ.

5. LỊCH SỬ CỦA SỰ ĐỘT PHÁ

Tôi muốn nói về 2 hướng hơi khác nhau một chút về độc quyền và cạnh tranh. Và tôi nghĩ đây là quan điểm cốt lõi để tạo lập doanh nghiệp, để suy nghĩ về việc startup.

KHI NHÀ PHÁT MINH KHÔNG KIẾM ĐƯỢC TIỀN

Có những góc nhìn thú vị có lẽ sẽ thể hiện được toàn bộ lịch sử của tiến bộ công nghệ và khoa học. Bởi vì… vâng, chúng ta đã sống qua 250-300 năm tiến bộ công nghệ rõ rệt trong rất rất nhiều lĩnh vực. Bạn biết đó, từ động cơ hơi nước, tới đường sắt, tới điện đàm, làm lạnh, đồ gia dụng, rồi đến cách mạng máy tính, máy bay, vân vân… Tiến bộ công nghệ trong đủ mọi lĩnh vực.

Và có những điểm tương đồng bạn có thể thấy trong khoa học, khi chúng ta trải qua nhiều thế kỷ với vô số những tiến bộ khoa học kỹ thuật như vậy.

Điều quan trọng mà tôi nghĩ mọi người thường quên mất là X và Y là hai biến số độc lập.

Một số đột phá là cực kỳ giá trị. Nhưng những người phát minh ra chúng lại không nhận được phần thưởng tương xứng. Bởi vì tất nhiên, bạn cần phải tạo ra giá trị là X đôla, rồi mới lấy Y% của X.

Tôi cho rằng điểm chung trong lịch sử khoa học là Y gần như bằng 0. Các nhà khoa học hầu như chẳng kiếm được tiền. Họ luôn bị dắt mũi với ý nghĩ rằng họ sống trong một vũ trụ công bằng, sẽ tưởng thưởng xứng đáng cho công sức và phát minh của họ. Và đây có lẽ là ảo tưởng cơ bản khiến các nhà khoa học luôn phải chịu khổ.

Thậm chí trong công nghệ, có nhiều lĩnh vực công nghệ có những đột phá vĩ đại tạo ra giá trị khổng lồ cho xã hội, nhưng người tạo ra nó chẳng kiếm được chút gì trong đó. Tôi nghĩ câu hỏi này đã luôn tồn tại xuyên suốt lịch sử phát triển khoa học công nghệ, rằng thực ra nhà phát minh kiếm được bao nhiêu? Tất nhiên, luôn có những đột phá mà họ chẳng kiếm được gì hết.

Ví dụ nhà vật lý lỗi lạc nhất thế kỷ 20, người đã đưa ra thuyết tương đối, nhưng đã không thành tỷ phú, thậm chí còn không phải triệu phú. Cuộc đời không đơn giản như thế. Đường sắt, cực kỳ có giá trị. Nhưng hầu hết các công ty mảng này đều phá sản, vì quá nhiều đối thủ cạnh tranh. Anh em nhà Wright phát minh ra máy bay, nhưng cũng chẳng kiếm được mấy tiền.

Nên tôi nghĩ cấu trúc của ngành là cực kỳ quan trọng.

Tôi nghĩ những trường hợp thành công là rất hiếm. Thật sự khó tìm được trường hợp như vậy trong suốt lịch sử 250-300 năm qua. Thật bất thường. Y gần như luôn luôn bằng 0 trong khoa học công nghệ. Rất hiếm người có thể kiếm được tiền.

Cuối thế kỷ 18, đầu thế kỷ 19, cách mạng công nghiệp lần đầu tiên là máy dệt, động cơ hơi nước, và những thứ tự động. Và nó đã không ngừng được cải tiến. Người ta nâng cao năng suất của nhà máy dệt, sản xuất tăng trưởng 5-7% mỗi năm, suốt nhiều năm, nhiều chục năm liền… 60-70 năm liên tục cải tiến từ 1780-1850. Nhưng ngay cả năm 1850, hầu hết tài sản nước Anh đều thuộc về giới quý tộc. Người lao động không kiếm được tiền, nhà tư bản không kiếm được tiền. Họ luôn bị giành phần. Có đến hàng trăm nhà máy dệt. Đó là một ngành có cấu trúc cạnh tranh ngăn chặn mọi người kiếm tiền.

ĐỘC QUYỀN PHỨC HỢP THEO CHIỀU DỌC

Và tôi nghĩ có lẽ trong toàn bộ lịch sử 250 năm, chỉ có 2 loại hình giúp những người tạo ra cái mới thực sự kiếm được tiền.

Một là những công ty độc quyền phức hợp theo chiều dọc (vertically integrated complex monopoly) mà người ta đã xây dựng trong cách mạng công nghiệp lần hai vào cuối thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20.

Ví dụ như Ford, hay như công ty dầu mỏ phức hợp chiều dọc Standard Oil. Các công ty độc quyền phức hợp chiều dọc này thường đòi hỏi phối hợp rất phức tạp. Bạn phải ghép rất nhiều thứ lại với nhau một cách chuẩn xác. Khi lắp ghép các bộ phận lại, bạn sẽ có một lợi thế rất lớn. Đây là điều hiếm hoi đến kinh ngạc trong thời buổi hiện nay. Đây là một hình thức kinh doanh mà mọi người có thể thu lại rất nhiều giá trị.

Thường thì kiểu làm này khá căng thẳng về tài chính. Chúng ta đang sống trong một nền văn hóa rất khó để thuyết phục mọi người mua một thứ siêu phức tạp và tốn nhiều thời gian để xây dựng. Nhưng khi nghĩ về cậu đồng nghiệp Elon Musk ở PayPal hiện nay đã rất thành công với Tesla và SpaceX, tôi nghĩ bí quyết của những công ty này chính là cấu trúc độc quyền phức hợp theo chiều dọc.

Nên nếu bạn hỏi Tesla hoặc SpaceX có một đột phá nào đó thật đặc biệt, thì câu trả lời là họ thực sự đã đột phá trên rất nhiều phương diện. Tôi không nghĩ có một đột phá đơn lẻ nào về pin, hay những công nghệ về tên lửa… Chẳng có một đột phá đơn lẻ nào thực sự đủ sức tạo ra thành công đến như vậy cả. Mà đó là sự tích hợp tất cả các thành phần lại với nhau một cách hết sức ấn tượng, và thực thi điều đó tốt hơn nhiều so với các đối thủ khác.

Tesla tích hợp với các hệ thống phân phối xe hơi, nên họ không độc chiếm lợi nhuận như những hãng khác trong ngành xe hơi của Mỹ. Hay SpaceX lôi kéo tất cả mọi nhà thầu phụ cùng tham gia và tạo điều kiện để họ phát triển cùng, trong khi các công ty vũ trụ khác đều chỉ định nhà thầu nhỏ lẻ để có thể độc chiếm lợi nhuận và khiến những công ty này rất khó có thể phát triển lớn hơn.

Tóm lại, tích hợp chiều dọc là mô hình đang bị đánh giá thấp trong tiến trình công nghệ mà mọi người nên học cách nhìn nhận lại một cách đúng đắn hơn.

LỢI THẾ CỦA MẢNG PHẦN MỀM

Tôi nghĩ mảng phần mềm có những lợi thế cực kỳ mạnh thuộc về bản chất của nó. Phần mềm có kinh tế quy mô cực tốt; với chi phí biên rất thấp; và một đặc điểm của thế giới nhị phân (phần mềm) trái ngược với thế giới vật lý lượng tử (sản phẩm vật lý) chính là bạn sẽ có thể thích ứng thị trường cực nhanh.

Và thích ứng nhanh là điều cốt lõi để xâm nhập và chiếm lĩnh thị trường, bởi vì nếu bạn có thị trường nhỏ và tốc độ thích ứng quá chậm thì sẽ có thời gian để kẻ khác tham gia và cạnh tranh với bạn. Nếu thị trường nhỏ và vừa, với tốc độ thích ứng nhanh, bạn không thể độc chiếm thị trường.

Tôi nghĩ đây là một điều mà Thung lũng Silicon đã làm rất tốt, cũng là lý do khiến phần mềm trở thành xu hướng như hiện nay.

Và một điều nữa tôi muốn các bạn ghi nhớ là sẽ luôn có những kiểu người lý trí luôn đưa ra lý do tại sao việc này hiệu quả và tại sao việc kia không hiệu quả. Những lý lẽ này luôn che mờ vấn đề cốt lõi hơn là phải tạo ra X đôla giá trị, và thu Y% từ X. Họ sẽ đưa ra những lý lẽ kiểu như rằng các nhà khoa học không hứng thú kiếm tiền, rằng họ làm vì mục đích thiện nguyện, và rằng nhà khoa học chân chính thì không nên nghĩ tới tiền bạc.

Tôi không bảo mọi người nên lấy tiền làm động lực, nhưng tôi nghĩ chúng ta nên làm rõ những lý lẽ này để không bị nhập nhằng. Chúng ta nên hỏi: Liệu lý lẽ này có che đi sự thật rằng Y đang bằng 0%?

Các nhà khoa học đang làm việc trong thế giới này, nơi giá trị tạo ra từ mọi đột phá đều bị giành phần, và họ không trực tiếp kiếm được gì nhiều từ những thứ do chính họ phát minh ra.

GÓC NHÌN BỊ BÓP MÉO

Cái nhìn méo mó trong mảng phần mềm thường xảy ra bởi vì có rất nhiều người kiếm được những khối tài sản khổng lồ trong mảng này. Thế nên chúng ta mặc nhiên kết luận rằng đây là thứ giá trị nhất thế giới. Ví dụ xây dựng Twitter kiếm được hàng tỷ đô, nghĩa là Twitter giá trị hơn nhiều so với những công trình của Einstein. Một lần nữa, cái lý lẽ kiểu đó đang che mờ sự thật rằng: X và Y là hai biến số hoàn toàn độc lập.

Có những việc giúp người ta thu được rất nhiều từ X, những việc khác thì không. Thế nên tôi nghĩ rằng lịch sử tiến bộ công nghệ là lịch sử mà kinh tế học vi mô và cấu trúc ngành đã đóng vai trò quá đỗi quan trọng. Và khi có những câu chuyện về những người tạo ra gia sản khổng lồ vì ngành của họ có cấu trúc đúng, còn người khác chẳng kiếm được gì vì việc họ làm có quá nhiều đối thủ cạnh tranh, thì chúng ta cũng không nên dùng việc đó để bóp méo sự thật.

6. TÂM LÝ HỌC CẠNH TRANH

Và cuối cùng, xin để tôi quay lại với chủ đề chính của bài nói này, rằng cạnh tranh chỉ dành cho kẻ thua cuộc. Đây là một câu nói mang tính khiêu khích, vì chúng ta luôn nghĩ kẻ thua cuộc là người không giỏi cạnh tranh. Ta nghĩ rằng kẻ thua cuộc là những người yếu kém trong các đội tuyển thể thao trung học, hoặc những kẻ không giỏi làm bài kiểm tra và không đậu được những trường danh giá. Ta luôn nghĩ rằng kẻ thua cuộc là người không thể cạnh tranh.

Tôi muốn chúng ta nghĩ lại, đánh giá lại, xem liệu bản thân sự cạnh tranh có tốt không?

CẠNH TRANH VÌ TÂM LÝ BẦY ĐÀN

Đây không chỉ là trường hợp bản thân bạn không hiểu được sự phân cực giữa cạnh tranh và độc quyền. Bạn không hiểu là bởi vì mọi người đều nói dối về điều này, vì tất cả đã bị bóp méo. Cả lịch sử của sự tiến bộ được lý giải theo những cách thức hết sức kỳ quặc và sai lầm. Nhưng đó không chỉ là góc chết nhận thức, mà còn là góc chết tâm lý nữa. Vì nó khiến chúng ta tự thấy sự cạnh tranh trở nên hấp dẫn theo kiểu này hoặc kiểu khác. Nó khiến chúng ta thấy an tâm rằng ít ra còn có người khác đang làm việc đó chứ không phải chỉ có mỗi một mình mình.

Từ tinh tinh (ape) đã có từ thời Shakespeare, có nghĩa là linh trưởng và bắt chước. Và đó là một bản chất của con người. Nó là một thứ bản năng rất sâu đậm, như loài tinh tinh, như cừu, như chuột, như các kiểu bầy đàn khác.

Vậy đây là một vấn đề mà chúng ta cần phải nghĩ thật kỹ và thông suốt.

CẠNH TRANH CHỈ ĐỂ ĐƯỢC CÔNG NHẬN

Một vấn đề khác là sự cạnh tranh thực ra bản chất là tâm lý khao khát tìm kiếm sự công nhận từ mọi người. Chúng ta thích làm việc mà nhiều người khác thích làm. Đó không phải là trí tuệ đám đông, mà là kiểu tâm lý muốn làm một việc chỉ vì việc đó được nhiều người khác xem là có giá trị.

Tôi nghĩ rằng khi có rất nhiều người muốn làm cùng một việc, thì đó chính là sự điên rồ.

Có 20.000 người mỗi năm đến Los Angeles mơ ước trở thành siêu sao điện ảnh, và chỉ khoảng 20 người làm được. Như vậy thì thà bạn tham gia Thế Vận Hội còn tốt hơn, vì ít ra bạn sẽ nhanh chóng biết được mình có làm được hay không, để cả xã hội không cần phải lãng phí nguồn lực cho bạn.

CẠNH TRANH VÌ CỐ CHẤP

Có những yếu tố kiểu phi-cạnh-tranh, ví dụ như hầu hết mọi người đang học khóa này có vẻ được trang bị súng đạn để đấu với những người dùng cung nỏ khi họ chỉ học những khóa bình thường. Đây không phải là kiểu cạnh tranh song song như môi trường thời trung học (nơi mọi người đều được trang bị như nhau).

Nhưng câu hỏi quan trọng ở đây là: Kết quả có đáng để bạn chiến đấu tới cùng không?

Luôn có câu hỏi rằng tại sao mọi người phải cố tốt nghiệp hoặc cố lấy bằng cao học cho bằng được? Liệu sự cạnh tranh căng thẳng như vậy có đáng hay không? Tôi rất thích cách Henry Kissinger mô tả môi trường cạnh tranh của ông ấy ở ĐH Harvard, rằng những trận chiến quá tàn bạo nhưng phần thưởng thì quá nhỏ.

Khi nhìn vào giới học thuật, bạn sẽ bắt đầu thấy những điều này thật điên rồ. Tại sao người ta chiến đấu điên cuồng vì phần thưởng nhỏ như vậy?

Nhưng đồng thời, tôi nghĩ cũng là vì tình huống đã đưa đẩy họ đến với điều đó. Chính là khi mà để tạo sự khác biệt so với người khác quá khó khăn, khi sự khác biệt thực sự quá nhỏ bé, bạn sẽ phải chiến đấu khốc liệt chỉ để duy trì sự khác biệt nhỏ bé đó, mà thường thì sự khác biệt đó chỉ là tưởng tượng chứ chẳng có giá trị thật.

Tôi có một kỉ niệm cá nhân về con đường thăng tiến mà mọi người đều mơ ước. Trong sổ lưu bút năm lớp 8 của tôi, một người bạn đã viết rằng: “Tớ biết cậu sẽ đậu vào Stanford trong 4 năm tới.” Và quả thật tôi trở thành sinh viên Stanford, tốt nghiệp trường luật Stanford, được nhận vào văn phòng luật lớn ở New York, nơi người ở ngoài thì muốn vào, con người bên trong thì muốn thoát ra.

Và đó là một sự kiện hết sức kỳ lạ, tôi nhận ra rằng con đường này không phải là ý tưởng hay lắm, thế là tôi nghỉ việc sau 7 tháng và 3 ngày. Một trong những người bạn đã bảo tôi rằng “Thật nhẹ nhõm khi thấy cậu làm thế, Peter. Tôi tưởng người ta không thể thoát khỏi cái công ty như ngục Alcatraz này, thế mà anh đã ngang nhiên bước ra khỏi cửa và không thèm quay đầu lại.” Nhưng có quá nhiều người kẹt lại chỉ vì muốn thắng cuộc chiến cạnh tranh. Họ bị cuốn vào đó đến mức quên mất điều gì mới thực sự quan trọng, thực sự có giá trị.

Sự cạnh tranh đúng đắn thì phải giúp bạn giỏi hơn trong công việc hay lĩnh vực mà bạn đang cạnh tranh. Vì khi cạnh tranh, bạn so sánh bản thân với mọi người xung quanh, bạn sẽ biết cách làm sao để đánh bại đối thủ? Làm sao để làm tốt hơn việc mà người khác đang làm? Và bạn sẽ giỏi hơn trong việc đó.

Nhưng cái giá phải trả cũng rất lớn, nếu bạn không đặt những câu hỏi lớn, về những điều thực sự quan trọng, những điều thực sự giá trị.

Vậy nên đừng cố gắng chui qua những cánh cửa nhỏ xíu mà mọi người đang đổ dồn vào. Hãy đi xa một chút, mở ra những cánh cửa mà không ai lựa chọn!

Xin cảm ơn rất nhiều!

Tôi nghĩ là đã gần hết giờ, các bạn có muốn hỏi gì không?

HỎI ĐÁP

Câu hỏi: Yếu tố nào khiến những công ty phần mềm như Google có thể độc quyền được?

Trả lời:

• Vâng, họ có kết nối rất tốt với mạng lưới quảng cáo. Họ có công nghệ độc quyền giúp họ dẫn đầu, và họ có thuật toán pagerank được xem là tốt hơn bất kỳ công cụ tìm kiếm nào khác. Và cả quy mô kinh tế nữa, vì bạn cần phải lưu trữ rất nhiều thông tin. Sau nữa là thương hiệu. Và Google có cả 4 thứ. Có thể công nghệ độc quyền đó không còn then chốt nữa, nhưng tất nhiên là đủ cả 4, hoặc có thể hiện giờ là 3/4.

Câu hỏi: Điều này áp dụng thế nào trong trường hợp của Palantir với Square?

Trả lời:

• Có rất nhiều công ty đang sao chép hệ thống thanh toán trên di động. Bạn có Square, có PayPal, và đủ các hình thức khác. Vậy làm sao tạo sự khác biệt? Một là tam giác, một là hình vuông, và bạn biết đấy, có thể lũ bắt chước vẫn chế ra hình dạng khác được, nhưng tôi nghĩ quan trọng là chúng ta phải bắt đầu tập trung vào những cộng đồng nhỏ, những thị trường nhỏ, và một công nghệ độc đáo với cách tiếp cận khác biệt. Một thứ gì đó tập trung vào sự kết hợp con người và máy tính thay vì sự thay thế con người như xu hướng hiện nay. Đó là những điều mà tôi muốn nói về cách tiếp cận thị trường, và sở hữu công nghệ.

Câu hỏi: Thầy nghĩ gì về khởi nghiệp tinh gọn…

Trả lời:

• Vâng. Câu hỏi là tôi nghĩ gì về khởi nghiệp tinh gọn. Cá nhân tôi không tin tưởng vào phương thức khởi nghiệp tinh gọn. Tôi nghĩ những công ty thực sự vĩ đại luôn làm những việc kiểu như đột phá thực sự để nổi bật hẳn so với tất cả đám đông còn lại. Họ thường không khảo sát khách hàng diện rộng. Những người điều hành của những công ty này đôi khi mắc hội chứng Asperger, nên họ cũng không dễ bị ảnh hưởng, hoặc bị tác động bởi suy nghĩ hay ý kiến của người khác.

• Nên tôi cho rằng chúng ta đã quá chú trọng vào phương pháp lặp lại, nhưng thiếu tập trung vào việc thiết lập liên kết với công chúng và tự mình dấn thân tìm hiểu mọi thứ.

• Tôi nghĩ thường thì bạn không có thời gian để khảo sát hết thị trường để xác định thứ gì mọi người muốn chỉ để giảm thiểu rủi ro. Nếu bạn dành đủ thời gian để tìm hiểu mọi người muốn gì, thì lúc đó bạn đã bỏ lỡ chuyến đò mất rồi. Tất nhiên, sẽ luôn có rủi ro khi chọn nhầm những việc không đáng làm hoặc thiếu ý nghĩa. Bạn biết đấy, bạn vẫn có thể nói rằng theo học để thành luật sư là con đường ít mạo hiểm trên phương diện này, nhưng lại rất mạo hiểm trên phương diện khác, ví dụ như rất mạo hiểm vì bạn không chọn làm một điều có ý nghĩa với cuộc đời bạn. Vậy, tôi nghĩ rủi ro là một điều rất phức tạp, rất khó đánh giá.

Câu hỏi: Chẳng phải khi là người đến sau, thì có nghĩa là đã có sẵn nhiều đối thủ cạnh tranh sẵn sàng giành giật miếng pho mát trên bàn sao?

Trả lời:

• Vâng. Đây chỉ là cách dùng từ thôi. Tôi muốn nói rằng có những lĩnh vực mà nhiều người tham gia vào, nhưng các công ty độc quyền luôn có đột phá tiên phong trong một thứ đặc biệt gì đó. Có thể nói Google không phải công cụ tìm kiếm đầu tiên, vì đã có công cụ khác trước đó, nhưng trên một phương diện nào đó, nó bỏ quá xa những đối thủ còn lại. Họ là người đầu tiên có pagerank và các bộ công cụ tự động. Facebook không phải mạng xã hội đầu tiên. Bạn tôi là Reed Hoffman đã lập mạng Social Net từ tận năm 1997. Tức là họ đã dùng cái tên mạng xã hội cho tên công ty của họ trước Facebook 7 năm. Ý tưởng của họ là tạo ra không gian ảo, trong đó tôi là chó, bạn là mèo, và có những quy luật về cách chúng ta tương tác trong thế giới ảo thay thế. Facebook là bên đầu tiên yêu cầu danh tính thật. Vậy, tôi muốn nói rằng Facebook là mạng xã hội sinh sau, nhưng là kẻ dẫn đầu trong một yếu tố rất quan trọng. Nhiều người không nghĩ đến điều này vì họ dễ nhập nhằng nhầm lẫn mọi thứ với nhau.

Câu hỏi: Giả sử một người vừa ra trường đã được làm cho Goldman Sachs, nhưng lại bỏ việc sau 6 tháng để đi học khởi nghiệp ở Stanford, thầy sẽ đề nghị họ thay đổi cách tư duy như thế nào về lợi thế cạnh tranh?

Trả lời:

• Tôi không giỏi về tâm lý trị liệu, tôi không biết cách xử lý vấn đề này. Có những nghiên cứu kỳ lạ thực hiện trên các sinh viên trường kinh tế… Một nghiên cứu ở Trường kinh doanh Harvard, kiểu như về tính cách phản-Asperger, là những người cực kỳ hướng ngoại, thường thiếu thuyết phục và ít có ý tưởng. Họ tạo ra môi trường thử nghiệm, rồi theo dõi nhóm này trong 2 năm. Và cuối cùng, theo một cách có hệ thống, phần lớn những người trong số họ làm sai việc, vì họ cố bắt những con sóng muộn.

• Năm 1989, mọi sinh viên Harvard đều muốn làm cho Mike Milken, đó là thời điểm 1-2 năm trước khi ông ta đi tù vì trái phiếu đầu cơ. Họ đã không hứng thú với Thung lũng Silicon hoặc công nghệ, trừ những năm 1999-2000, tức là giai đoạn đỉnh điểm của bong bóng dotcom. Rồi những năm 2005-2007 lại nhảy vào nhà đất, để rồi gặp cú khủng hoảng kinh hoàng ngay sau đó. Vân vân…

• Tôi nghĩ hiện tượng lao vào những cuộc cạnh tranh khốc liệt chỉ để cố tìm kiếm sự công nhận là một điều cực kỳ sâu sắc và đáng được suy xét lại. Tôi không nghĩ có bài thuốc tâm lý nào để tránh việc này.

• Tôi không nghĩ ra liệu pháp nào để đề xuất. Nhưng đầu tiên, chắc là khoảng 10% đầu tiên trong tiến trình xử lý vấn đề, là đừng bao giờ đánh giá thấp độ lớn của vấn đề. Chúng ta nghĩ rằng điều này chỉ tác động đến người khác. Nên thật dễ lấy ví dụ về những sinh viên kinh tế, sinh viên Harvard hay những người ở Phố Wall. Nhưng tôi nghĩ nó làm khổ tất cả chúng ta ở mức độ rất sâu sắc và khó nhận biết. Chúng ta nghĩ rằng quảng cáo chỉ tác động tới người khác, rằng chỉ có đồ ngốc mới mắc bẫy quảng cáo trên Tivi. Nhưng rõ ràng là chúng có tác động ở mức nào đó với tất cả chúng ta, và đó là một điều mà tất cả chúng ta đều cần phải vượt qua.

Xin cảm ơn rất nhiều!

Người dịch: Hãy đọc thêm quyển sách “Zero to One” của Peter Thiel nữa nhé, có bản tiếng Việt rồi đó. Cá nhân mình cũng được truyền cảm hứng rất nhiều từ những góc nhìn độc đáo và cực kỳ sắc bén của tác giả. Mình cũng là người cực kỳ thích lao đầu vào làm những thứ chưa có người làm, theo cách nào đó, là một hình thức theo đuổi triết lý “Zero to One”.

Nhớ ghi chú lại ý tưởng và suy nghĩ của bạn đặt trong tương quan với dự án mà bạn đang theo đuổi. Chúc bạn sẽ tạo ra điều gì đó vô tiền khoáng hậu!

Tất cả đều được dịch và chia sẻ miễn phí,
nếu thấy hữu ích thì cân nhắc mời mình một ly cà phê nhé